Armenia’s Stonehenge

This slideshow requires JavaScript.

Photos and accompanying story by Emil Danielyan (c) All rights reserved, you may not use or publish these photos anywhere without the explicit permission of author

Karahunj, also known as Zorats Karer, one of Armenia’s oldest and most mysterious archaeological sites located in the southeastern Syunik province. Basically, it’s a cluster of more than 200 big stones scattered over a mountain plateau. Just how old they are and what they had served for is still a matter of scientific debate.

Nearly half of those stones have round upward-looking holes at the top. Four of the holes point towards the point where the sun rises on midsummer’s day and four others at the point where the sun sets on the same day.

That gave some Armenian archaeologists and astronomers reason to believe that this is the site of a prehistoric observatory that existed 4,500-,7500 years ago.

A team of German scientists who explored the area suggested in 2000, however, that Karahunj was only a necropolis that’s no more than 2,300 years old. They said it may have also served as a place of refuge in times of war.

A more recent international expedition led by Oxford University astrophysicist Mihran Vardanyan found that the site mirrors the Cygnus/Swan constellation which appears in the form of vulture on ancient maps of the night sky.

Some Armenian scientists see a link between Karahunj and England’s world-famous Stonehenge. “Kar” means “stone” in Armenian and “hunj” sounds so similar to “henge.” So who knows…

A team of Oxford researchers is due to start another expedition to Karahunj this September. Hopefully they will shed more light on its mystery.

Advertisements

7 thoughts on “Armenia’s Stonehenge

  1. There will be a lot of theories and guesses about this place. At least scientists started paying attention to it. And may be this monument will be given its deserved place among the other wonders of Armenia.

  2. This is one of the most fascinating places in Armenia. The stones are obviously man-made, having been set up in a large circle or ellipse, with a line running through it. The “crypt” or “temple” is in the middle. If there is to be any investment in archaeology in Armenia, it ought to be in this location and the area surrounding it.

  3. The latest book ” ARMENIANS AND OLD ARMENIA ” written by Professor Paris Herouni explains the exact interworkings of this great monument and proves the date at which this observatory was built and used by an advanced civilization. This book is over 270 pages in which detailed explanations are given about how this observatory was used. The book also explains about old world Armenia and the history.
    The age of Carahunge has been estimated to be 7500 years or older (VI millennium BC). This was accurately ascertained by taking readings of the motion of the Sun, Moon and stars, using four independent astronomical methods based on the laws of the changes of the Earth’s axis precession and incline.

  4. «Քարահունջ» Աստղադիտարան

    Երևանից 200կմ հեռավորության վրա, Սիսիան քաղաքի մոտ գտնվում է նախապատմական մի հսկա մոնումենտ, որն առաջին հերթին բացառիկ է նրանով, որ միմիայն այնտեղ կարելի է միաժամանակ տեսնել մենհիրներ, դոլմեներ, կրոմլեխ, կուռգաներ և կիկլոպյան ամրոցի մնացորդներ:
    Հուշարձանի մասին առաջին գրավոր հիշատակությունը արել է պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը (13-14-րդ դդ.): Ըստ այդ հիշատակության` հուշարձանի անունը Քարունջ (Քարահունջ) է: 18-19-րդ դարերում հուշարձանը ստացել է «Զորաց Քարեր» անունը (գրաբարում «զօր» նշանակում է «օր», այսինքն` օրերի քարեր, օրացույց քարեր):
    Հնագիտական պեղումներ կատարվել են միայն հուշարձանի հարակից դամբարաններում` Մ. Հասրաթյանի, Օ. Խնկիկյանի կողմից: Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են բրոնզե զարդեր, հայելիներ, կավե տարատեսակ իրեր, այլ առարկաներ: Պեղումների արդյունքում դամբարանները թվագրվել են 3-2 հազարամյակներին:
    Բայց հուշարձանի գլխավոր առանձնահատկություն հանդիսացող մենհիրները (ուղահայաց կանգնեցված քարերը) և նրանց շրջակայքը չեն պեղվել:
    Հուշարձանում կա 0,5-3 մետր բարձրության, մինչև 10 տոննա կշիռ ունեցուղ 222 մենհիր, որոնցից 84-ն իրենց վերին մասում ունեն 4-5սմ տրամագծով անցքեր:

    Որոշ հնագետներ գտնում են, որ անցքերը բացվել են, որպեսզի քարերը տեղափոխելու ժամանակ դրանցից պարաններ կապեին և քաշեին, սակայն դա անհնար է, որովհետև անցքերն արված են քարերի վերին մասում և, եթե դրանցից քաշեին` անցքի մասը կջարդվեր: Կան քարեր, որոնց անցքերը կիսատ են բացված: Դա վկայում է այն մասին, որ քարերը տեղափոխվել, տեղադրվել են և հետո դրանց վրա անցքեր են բացվել: Որոշ «հայ հանճարեղ» հնագետներ էլ կարծիք են հայտնել, որ այդ անցքերից ձիեր են կապել. դա բացարձակ հիմարություն է:
    Հուշարձանի աստղագիտական նշանակության մասին առաջինը ենթադրություն է արել Օնիկ Խնկիկյանը, 1984թ.-ին:

    1994, 1995, 1996, 1997, 1999, 2001 թվականերին Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի (ԳԱԱ) ակադեմիկոս Պարիս Հերունին իր անձնական միջոցներով կազմակերպել է գիտարշավներ, որոնց ընթացքում կազմվել է հուշարձանի մանրամասն տոպոգրաֆիական քարտեզը, չափվել է Քարահունջի աշխարհագրական դիրքը (լայնությունը` 39*34, երկայնությունը` 46*01, ծովի մակարդակից բարձրությունը` 1770մ), տեղանքի մագնիսական շեղման անկյունը, հորիզոնին գտնվող լեռնաշղթաների անկյունային բարձրություներy` 360* ազիմուտների համար, չափվել են քարերի բոլոր անցքերի ուղղվածությունները, ազիմուտի և տեղի անկյունները, կատարվել են նաև այլ չափումներ: Կազմվել է 222 մենհիրների լիակատար կատալոգ` քարերի չափերի ու վիճակի մասին նկարագրությամբ: Կատարվել է արևի և լուսնի ծագելու, մայր մտնելու և կուլմինացիայի ֆոտոֆիքսում:

    Քարահունջ աստղադիտարանը բաղկացած է հետևյալ մասերից. կենտրոնական շրջան, հյուսիսային թև, հարավային թև, հյուսիս-արևելյան քարուղի, լարագիծ, որը հատում է շրջանը, նաև` առանձին կանգնած քարեր:

    Կենտրոնական շրջանը կազմված է 40 քարից (կենտրոնական շրջանի քարերն անցքեր չունեն): Շրջանի կենտրոնում գտնվում է 7×5 քառակուսիմետր չափերով (նույն չափերը ունի Գառնու տաճարը) գետնափոր կառույց, որը ծառայել է, որպես տաճար կամ պաշտամունքային դամբարան:

    Հյուսիսային թևը ձգվում է կենտրոնական շրջանից դեպի հյուսիս: Այն բաղկացած է 80 քարից, որոնցից 49 ունեն անցքեր: Թևի երկարությունը 136 մետր է:

    Հարավային թևը ձգվում է կենտրոնական շրջանից դեպի հարավ: Այն բաղկացած է 70 քարից, որոնցից 26 ունեն անցքեր: Թևի երկարությունը 115 մետր է:

    Հյուսիս-արևմտյան քարուղին ձգվում է կենտրոնական շրջանից և ուղղված է արևի ծագման կետին` ամառային արևադարձի օրը (նույն կետին նայող քարուղի կա նաև Անգլիայի Սթոունհենջում): Քարուղին բաղկացած է 8 քարից, որոնցից 2 ունեն անցքեր, երկարությունը 36 մետր է:

    Լարագիծը հատում է կենտրոնական շրջանը և` որպես հյուսիսային թևի շարունակություն, միացնում այն հարավային թևին: Լարագիծը բաղկացած է 20 քարից, որոնցից 6 ունեն անցքեր:
    Կան նաև 5 առանձին կանգնած քարեր, որոնցից 1 ունի անցք: Հնարավոր է, որ առանձին կանգնած քարը, ինչպես Սթոունհենջի կրկնաքարերը, օգտագործվել են որպես նշանառության հատիկ:
    Ակադեմիկոս Հերունին հայտնաբերել է բազմաթիվ քարե աստղագիտական գործիքներ:

    Կա 17 քար` արևը դիտելու համար, ներառյալ արեւածագի #65,161,187 քարերը` ամառային արևադարձը դիտելու համար, #97,98,100 քարերը` ձմեռային արևադարձը դիտելու համար, արևամուտի #52,99 քարերը` ամառային արևադարձը դիտելու համար, #108,169,177 քարերը ձմեռային` արևադարձը դիտելու համար, #40,55,63,64,67,79 քարերը` գարնան և աշնան գիշերահավասարի օրերին արևածագի ու արևամուտի պահը դիտելու համար: Կա 14 քար` լուսինը դիտելու համար:

    Ակադեմիկոս Հերունին Քարահունջի տարիքը հաշվել է 4 իրարից անկախ աստղագիտական մեթոդներով`
    1. Արևի և լուսնի ծագելու ու մայր մտնելու ազիմուտների տեղաշարժով,
    2. Աստղերի անցնելը զենիթի կետով,
    3. Աստղերի ծագելու ու մայր մտնելու ազիմուտով,
    4. Աստղերի կուլմինացիաների բարձրությունով:
    Բոլոր մեթոդներով հաշվելու դեպքում էլ Պ. Հերունին ստացել է գրեթե նույն տարիքը` 7500 տարի մեզնից առաջ:
    Քարահունջի տարիքը հաշվել է նաև Եվրասիական Աստղագիտական Միության նախագահ Ն. Գ. Բոչկարյովը, որը մասնակցել է 2001 թվականին ակադեմիկոս Հերունու կազմակերպած գիտարշավին: Ըստ Պրոֆեսոր Բոչկարյովի հաշվարկների` Քարահունջը 7000-8000 տարեկան է:
    1999 թ-ի փետրվարին ակադեմիկոս Հերունին Քարահունջի վերաբերյալ իր բոլոր ուսումնասիրություններն ուղարկել է հնագույն մոնումենտների աստղագիտական մեթոդներով թվագրման խոշորագույն մասնագետ Ջ. Ս. Հոուկինսին: Պրոֆեսոր Հոուկինսը ստուգել է հայ ակադեմիկոսի կատարած հաշվարկները և համաձայնել դրանց հետ` շեշտելով, որ Քարահունջը շատ նմանություններ ունի Անգլիայի Սթոունհենջի և Իռլանդիայի Քալենիշի հետ:

    1994թ-ի գիտարշավի ժամանակ Քարահունջում հայտնաբերվեց 3 քարից կազմված մի աստղագիտական գործիք, որը մինչ այսօր կատարում է իր ֆունկցիան: Գործիքը բաղկացած է #60,62,63 քարից: #60,62 քարերի անցքերn ունեն տարբեր անկյուններ, բայց նրանց 2-ի միջից էլ երևում է #63 քարի գագաթը: Վերջինիս գագաթն այնպես է տաշված, որ #62 քարի անցքից գագաթը դիտելու դեպքում ամբողջ տարվա մեջ միայն գիշերահավասարի օրը` մարտի 21-ին, ուղիղ կեսօրին, հնարավոր է տեսնել արևը: Հետաքրքիր է նաև, որ #62 քարի անցքի ուղղվածությունը դեպի #63 քարի գագաթ կազմում է 39,5 աստիճան անկյան ուղղահայացի նկատմամբ, այսինքն` նունքան, որքան տեղի աշխարհագրական լայնությունը:

    Այսպիսով, այս գործիքի միջոցով հնարավոր է եղել (30” ճշտությամբ) չափել տեղի աշխարհագրական լայնությունը նաև 2 վայրկյան ճշտությամբ մարտի 21-ին (տարվա իրական սկիզբը): Այս, ինչպես նաև այլ գործիքներ, Քարահունջում վկայում են այն մասին, որ միջնադարյան Եվրոպայից շատ հազարամյակներ առաջ Հայաստանում իմացել են, որ տարին բաղկացած է 365+0,25 օրից, նաև` երկրի գնդաձևության մասին:
    Հնարավոր է, որ #63 քարն օգտագործվել է նաև որպես օրացույց, արեգակնային ժամացույց:
    «Քարահունջ» նշանակում է «խոսող քարեր» (հունջ-հնչյուն): Քարահունջի անունից են ծագում Անգլիայի «Սթոունհենջ», Ֆրանսիայի «Քարնակ», Իռլանդիայի «Քալենիշ» անունները (բոլորն էլ հնագույն երկնադիտարաններ են, Քարահունջից տարիքով ավելի փոքր): Հնագույն անգլո-սաքսոնական ժամանակագրության գրքում (8-րդ դար) գրված է` «Անգլիայի (Բրիտանիայի) առաջին բնակիչները բրիտներն են, որոնք եկան Արմենիայից»:
    Շատ հետաքրքիր է, որ Անգլիայի Սթոունհենջից մինչևԵգիպտական բուրգեր և մինչև Քարահունջ գրեթե նույն հեռավորությունն է:
    Մաթեմատիկոս Վաչագան Վահրադյանը հայտնաբերել է, որ Քարահունջի քարերի դասավորվածությունը կրկնում է կարապի (անգղի) համաստեղության աստղերի դասավորվածությանը: Նույնատիպ թևերի բացվածք ունի Արևմտյան Հայաստանում` Պորտասարում (Գյոբեգլի Թեպե), հայտնաբերված նախապատմական աստղադիտարանի քանդակներից մեկի վրա պատկերված անգղը:
    Քարահունջից մոտ 25 կիլոմետր հեռու, ծովի մակարդակից մոտ 3500 մետր բարձրության վրա կա հրաբխային լիճ, որի ափին կան բազմաթիվ ժայռապատկերներ` հիմնականում կենդանիներ, կենցաղի և որսի տեսարաներ, բայց այնտեղ կա նաև մի պատկեր, որտեղ պատկերված են տղամարդ, կին, ծառ` վրան պտուղ, և օձ: Կինը բռնել է պտուղը:

    Գուրգեն Վարդանյան
    carahunge@mail.ru
    374 98 307030
    374 91 415540

Comments are closed.